महाराष्ट्रातील तीर्थ क्षेत्रे

क्षेत्रांचे दोन प्रकार

जैन तीर्थे दोन श्रेणींत येतात. सिद्ध क्षेत्र म्हणजे ते जिथून एखाद्या आत्म्याने मोक्ष प्राप्त केला, आणि ही सर्वाधिक पूज्य आहेत. अतिशय क्षेत्र एखाद्या विशेष घटनेशी अथवा विशेष महत्त्वाच्या मूर्तीशी जोडलेले असते.

महाराष्ट्रात दोन्ही विपुल आहेत, जो जैन धर्माच्या इतिहासात वर्णिलेल्या दख्खनकडील दिगंबर प्रयाणाचा परिणाम आहे. अनेक अंबाजोगाईहून एका दिवसाच्या प्रवासात आहेत.

क्षेत्रे

कुंथलगिरी, धाराशिव जिल्हा

भूम तालुक्यातील एका टेकडीवरील सिद्ध क्षेत्र, आणि यांपैकी अंबाजोगाईहून सर्वात जवळचे. इथून मुनी कुलभूषण व देशभूषण यांनी मोक्ष प्राप्त केला. ठिकाणी दिगंबर मंदिरांचा समूह आहे आणि हे केवळ स्मारक नसून कार्यरत साधनाकेंद्र आहे.

मांगीतुंगी, नाशिकजवळ

एका पठाराने जोडलेली दोन शिखरे, मांगी सुमारे ४,३४३ फूट आणि तुंगी त्याहून थोडे उंच ४,३६६ फूट. प्रथम श्रेणीचे सिद्ध क्षेत्र, जिथून जैन कथेनुसार राम, हनुमान व सुग्रीवासह अनेक आत्म्यांनी मोक्ष प्राप्त केला. प्रदक्षिणा मार्गावर शिळांमध्ये मूर्ती कोरलेल्या आहेत.

गजपंथ, नाशिकजवळ

म्हसरूळच्या टेकडीवरील सिद्ध क्षेत्र, जिथे लांब पायऱ्यांनी पोहोचता येते, आणि शिखरावर प्राचीन दिगंबर मंदिर आहे. बहुधा मांगीतुंगीसोबतच दर्शन घेतले जाते.

एलोरा लेणी ३० ते ३४, छत्रपती संभाजीनगरजवळ

एलोरा समूहाच्या उत्तर टोकाला पाच जैन लेणी, ज्या राष्ट्रकूट काळात नवव्या व दहाव्या शतकात कोरल्या गेल्या. बत्तिसावी लेणी इंद्रसभा ही दुमजली मंडप आहे जिच्या अंगणात स्वतंत्र मंदिर आहे, आणि हे सर्व एकाच बेसाल्ट शिळेत वरून खाली कोरले गेले. हे या प्रदेशातील सर्वात प्राचीन मोठे जैन स्मारक आहे आणि युनेस्को जागतिक वारसा स्थळ आहे.

महाराष्ट्राबाहेर

राज्याबाहेरची दोन स्थळे या मंदिराशी जोडलेल्या प्रत्येकासाठी महत्त्वाची आहेत. झारखंडचे शिखरजी, म्हणजे सम्मेद शिखर, हे ते ठिकाण जिथून चोवीसपैकी वीस तीर्थंकरांनी मोक्ष प्राप्त केला, ज्यात भगवान विमलनाथही आहेत, आणि ते सर्व जैन तीर्थांत सर्वाधिक पूज्य आहे. कर्नाटकातील श्रवणबेळगोळ हे बाहुबलींच्या एकाश्म मूर्तीचे स्थान आहे, आणि तिथेच आचार्य भद्रबाहू व चंद्रगुप्त मौर्य यांनी देह ठेवला.