दस लक्षण धर्म

दहा दिवस, दहा गुण

दिगंबर वर्षातील सर्वात मोठे अनुष्ठान म्हणजे दस लक्षण. भाद्रपद महिन्याच्या दहा दिवसांत, जे बहुधा ऑगस्ट किंवा सप्टेंबरमध्ये येतात, दररोज आत्म्याचा एक गुण घेतला जातो, मंदिरात त्यावर प्रवचन होते, आणि दिवसभराच्या उपवास व पूजनात तोच मनात राहतो.

यादी तत्त्वार्थ सूत्रातून येते, जिथे या दहांना धर्माचेच स्वरूप म्हटले आहे. यांना 'लक्षण' म्हटले आहे व हा शब्दनिवड नेमकी आहे: ही आत्म्यावर लादलेली दहा नियमे नाहीत, तर ज्या आत्म्याचे कर्मआवरण पातळ झाले आहे त्याची दहा लक्षणे आहेत.

दहा धर्म, क्रमाने

उत्तम क्षमा

क्षमा. रागाचे दमन नव्हे तर त्याचा अभाव, जेणेकरून प्रसंग आला तरी आत पकडण्यासारखे काही सापडूच नये.

उत्तम मार्दव

मार्दव, म्हणजे मानाचा अभाव. जैन ग्रंथ आठ मदांची गणना करतात, ज्यात कुळ, ज्ञान, धन व रूप आहेत, आणि प्रत्येकाला संपत्ती नव्हे तर अडथळा मानतात.

उत्तम आर्जव

आर्जव, म्हणजे सरळपणा. मन, वचन व कायेचे परस्पर जुळणे, ज्यात मायेला राहण्यासारखी जागाच उरत नाही.

उत्तम शौच

शौच, ज्याचा अर्थ विशेषतः लोभाचा अभाव. जैन दृष्टी अशी की मनाला खरे तर लोभच मलिन करतो, म्हणून संतोष हीच शुद्धी.

उत्तम सत्य

सत्य. ते वचन जे यथार्थ असेल, आणि हितकर व मृदूही; दुखवण्याच्या हेतूने बोललेले सत्य जैन आचारात सत्य मानले जात नाही.

उत्तम संयम

संयम, दोन प्रकारचा एकत्र: कोणत्याही जीवाला पीडा होऊ नये याची काळजी, आणि पाच इंद्रिये व मनाचा निग्रह.

उत्तम तप

तप. सहा बाह्य रूपे, मुख्यतः अनशन व ऊनोदर, आणि सहा आभ्यंतर, ज्यात प्रायश्चित्त, वैयावृत्त्य, स्वाध्याय व ध्यान आहेत. आभ्यंतर सहा अधिक महत्त्वाची मानली आहेत.

उत्तम त्याग

त्याग, दानाच्या रूपात. चार दाने सांगितली आहेत: आहार, औषध, शास्त्र व अभय.

उत्तम आकिंचन्य

आकिंचन्य, जे त्यागाच्याही पुढे आहे: वस्तू देणे एवढेच नव्हे, तर कशालाही 'माझे' मानणे सोडून देणे, देहासह.

उत्तम ब्रह्मचर्य

ब्रह्मचर्य, आणि त्यापुढे शब्दाचा मूळ अर्थ: आत्म्यात विचरण. मुनींसाठी पूर्ण, गृहस्थासाठी स्वदारसंतोषासह संयम.

प्रत्येकापुढे 'उत्तम' का

जी क्षमा दिखाव्यासाठी असेल, किंवा जे सत्य खोटे पकडले जाईल म्हणून बोलले जाईल, तो लौकिक सद्गुण आहे व संसाराचा आहे. 'उत्तम' त्याच गुणाला सूचित करते जो स्वतःखेरीज कोणत्याही हेतूविना पाळला जातो, त्या आत्म्याकडून ज्याने हे मोजणे सोडले आहे की यातून मिळणार काय.

म्हणूनच या दहांना कर्तव्ये नव्हे तर आत्म्याची लक्षणे म्हटले जाते. साधना म्हणजे नसलेला गुण जोडणे नव्हे; ते सदैव असलेल्या गुणाला झाकणारे आवरण काढणे आहे.

क्षमावाणी, दुसरा दिवस

पर्वाची सुरुवात क्षमेने होते व समारोपही तिनेच. दहाव्या दिवसाच्या दुसऱ्या दिवशी जैन त्या सर्वांकडे जातात ज्यांना वर्षभरात मन, वचन वा कायेने त्रास झाला असेल, क्षमा मागतात, आणि बदल्यात विनाअट क्षमा देतात. यात कुटुंब, शेजारी, सहकारी व अल्पपरिचित सर्व येतात.